Tybetanka – córki z rodzin, w których nie było synów, tradycyjnie posiadały szerokie uprawnienia, w tym system prawny zawierania matrylokalnego małżeństwa poligynicznego – analogicznie do patrylokalnych małżeństw poliandrycznych, zawieranych przez braci z jedną kobietą, rzadziej ojca z udziałem synów; w gestii kobiety leży utrzymywanie seksualnej równowagi w poliandrycznym małżeństwie, za co jest darzona szacunkiem i poważana
Poliandria w Tybecie – tybetańska ryt małżeństwa kilku mężczyzn z jedną kobietą, przeciętnie w formie związku między braćmi i wspólną żoną (tzw. poliandria braterska) bądź jak mąż i żona między ojcem i synami, a jego następną żoną (tzw. poliandria dwupokoleniowa).
W wyniku aktywnych represji ze okolica chińskiego rządu poniżej przejawów kultury tybetańskiej, w tym poliandrii, ćwiczenia ta została oficjalnie uznana za widmo marginalne, teraz natomiast odradza się za sprawą nowych czynników społeczno-gospodarczych i kulturowych, a wśród okolicznych ludów o podobnej kulturze.
Analogiczną, tradycyjną praktyką małżeńską w Tybecie i pobliskich krajach, jest poliginia, alias zawieranie małżeństwa przez matkę i jej córki ze wspólnym mężem (poliginia dwupokoleniowa) albo zawieranie małżeństwa przez siostry ze wspólnym mężem (poliginia siostrzana).
Panujący przedtem organizm feudalny zmuszał również do utrzymywania tradycyjnej endogamii we własnej klasie społecznej, a dodatkowo wśród krewnych.
Po utracie niepodległości Tybetu na obiekt ChRL, reformy wprowadzone w latach 1959-60, wyzwalające chłopów pańszczyźnianych a znoszące zniewolenie, wpłynęły negatywnie na schematyczny układ matrymonialny: uprzednio podlegli rolnicy klas du-jung i mi-bo, w charakterze pierwsi zaczęli w dużych ilościach wystrzegać się małżeństw poligamicznych, które i owszem między nich zdarzały się rzadziej aniżeli monogamiczne, występując dopiero co w bogatszych rodzinach z powodów gospodarczych. W związku z polityką kontroli urodzin władze chińskie zabroniły tradycyjnych małżeństw, wprowadzając nowe system prawny rodzinne i delegalizując częsty układ wieloosobowego związku cywilnego, drastycznie zmieniając w ów wyjście struktury społeczne Tybetu. Tym atoli, poliandria braterska stała się najpopularniejszą formą małżeństwa wśród bogatszych chłopów, wyjątkowo w latach zgoła po zniesieniu maoizmu w chińskiej polityce gospodarczej.
Spis treści
//
Przyczyny poliandrii
Badania antropologiczne przeprowadzone do lat 70. XX wieku, które miały na celu wyklarowanie zjawiska poliandrii w Tybecie, a zwłaszcza z reguły spotykanej odmiany inaczej poliandrii braterskiej, doprowadziły do wysunięcia różnych hipotez. Do lat 70. na ogół spotykane w literaturze antropologicznej hipotezy to:
- Zaburzenie proporcji liczby kobiet w stosunku do mężczyzn w charakterze wynik domniemanej, nagminnej staż dzieciobójstwa żeńskich noworodków w Tybecie. Wtajemniczenie poliandrii zażegnało sprawa niedoboru kobiet, pozwalając na małżeństwa kilku spokrewnionych mężczyzn z jedną kobietą.
- Potrzeba ograniczenia przyrostu naturalnego w każdym nowym pokoleniu, ażeby odwrócić przeludnieniu i pojawieniu się głodu, podyktowana specyficznymi warunkami naturalnymi Tybetu związanymi z dużą wysokością n.p.m. – grunt uprawna jest skąpa i trochę płodna, a nastrój nie sprzyja uprawie, niezależnie od tym nie ma dyspozycja zwiększenia areału rolnego. Poliandrię przyjęto w celu uchronienia się zanim głodem.
W 1971 antropolog socjalny Melvyn Goldstein zakwestionował obydwa wyjaśnienia. Podług Goldsteina ćwiczenia zabijania żeńskich noworodków w życiu nie zadomowiła się w Tybecie, tudzież kobiety w tybetańskim społeczeństwie każdorazowo korzystały z wielu praw. W literaturze tybetańskiej nie znaleziono informacji demograficznych, które popierałyby pierwszą hipotezę, np. wzmianek o względnym niedoborze kobiet. Podważył plus drugą teorię, dowodząc, iż poliandria występuje głównie w rodzinach posiadaczy ziemskich, a nie wśród najuboższych warstw społecznych, dokąd możliwość głodu jest najwyższe. Melvyn Goldstein zaproponował wytłumaczenie praktykowania poliandrii uwarstwieniem społecznym Tybetu, jako że struktury rodzinne i małżeńskie stanowiły ścisłe odwzorowanie miejscowej organizacji społecznej o szczerze zdefiniowanych klasach. ów okoliczność natomiast lokalna geografia glebowa wykluczały pozyskanie nowej ziemi rolnej. Pokup zachowania w posiadaniu ziemi, którą informacja familia uprawiała od wielu pokoleń a niezbędność osiągnięcia maksymalnej wydajności pracy na skroś odpowiedzialność wszystkich mężczyzn w danej rodzinie, a plus pracowników najemnych, w celu uzyskania nadmiaru bogactwa potrzebnego do wywiązania się z dziedzicznych zobowiązań podatkowych, uwarunkowały rozpowszechnienie poliandrii (nie dotyczyło mnichów zamieszkałych samodzielnie w klasztorach).
Warstwy społeczne i budowa rodzinna
Tradycyjna zrzeszenie społeczna w Tybecie miała cechy feudalne - ziemie rolne należały do arystokratycznych rodzin, organizacji religijnych i władz centralnych. Rozdzielenie tych ziem był w gestii ich właścicieli.
Obywatele tybetańskie dzieliło się na:
- ger-ba - arystokratycznych panów
- mi-ser - chłopów pańszczyźnianych
Przynależność do tych klas była dziedziczna, również powiązania pośrodku panami i chłopami były dziedziczne.
Warstwa chłopska byli w przyszłości zróżnicowani na trzy klasy, mianowicie:
Tre-ba, których było w żadnym wypadku, zajmowali uprzywilejowaną pozycję polityczną i gospodarczą wśród chłopów.
Tre-ba
Tre-ba mieszkali w “zakładowych jednostkach rodzinnych” (ang. corporate family units) o określonych nazwach, które dziedzicznie były niezmienne od pokoleń zaś posiadali wielkie połacie ziemi, nadane im legalnie przez ich panów, które również podlegały prawu dziedziczenia z pokolenia na ród. W zamian musieli opłacać podatki (tre-ba literalnie znaczy “podatnik”) i odbywali pańszczyznę w formie pracy ludzkiej i zwierzęcej. Melvyn Goldstein przedstawił tę “zakładowość” następująco:
Tre-ba zorganizowani byli w zakładowe jednostki rodzinne o określonych nazwach, którym nadano dziedzicznie duże połacie ziemi rolnej z ręki arystokratycznych panów. Te jednostki rodzinne posiadały tytuł własności do swojej ziemi i o tak jak wywiązywały się ze swoich zobowiązań podatkowych, nie podlegały ewikcji. Z drugiej okolica, te jednostki rodzinne były związane ze swoją ziemią bez prawa odejścia. A zobowiązania tre-ba przy swojego pana (bądź panów) były wielorakie i było ich mrowie, w tym zatrudnienie pańszczyźniana, ludzka i zwierzęca, podczas gdy i różnego rodzaju podatki w formie usług, dóbr i pieniędzy. Taksa w formie pracy zwierzęcej był przede wszystkim uciążliwym, skoro wymagał od rodziny tre-ba utrzymywania w gotowości zwierząt jucznych i wierzchowych, osłów i koni, i bycia z nimi w pogotowiu do wykonania zadań komunikacyjnych, do miejsc odległych o co więcej 15 mil, w tamtym miejscu i z powrotem. To obligacja wymagało wielkich nadwyżek bogactwa (utrzymywanie tych zwierząt i potrzebnych ludzi do pomocy), stanowiąc brzemię podatkowe wymagane z tytułu tre-ba. Tre-ba posiadali wobec tego dziedzicznie sporo ziemi, natomiast w zamian świadczyli ciężkie podatki.
(Tre-ba were organized into named corporate family units which hereditarily held sizable amounts of agricultural kraj związkowy from their lord. These family units held written title to their kraj związkowy and could not be evicted so long as they fulfilled specified obligations. On the other hand, however, they were tied to their kraj związkowy and were unable unilaterally and permanently to leave it. The tre-ba obligations to their lord (or lords) were very extensive, including wideranging corvée services in the form of human and animal labor as well as a variety of taxes in kind and money. The animal labor tax was particularly burdensome because it required the tre-ba families to maintain carrying and riding animals, such as donkeys and horses, and be prepared at any time to accompany their animals to the next communication station about 15 miles away and back. This obligation required substantial surplus wealth (for maintaining these animals and the people who looked after them) and was a tax obligation only for the tre-ba stan prawny. The tre-ba, therefore, hereditarily held considerable amounts of kraj związkowy obuwie reciprocally had heavy tax responsibilities.)
Pomimo wielu zobowiązań tre-ba żyli przeważnie w dostatku. Dostatek zależał od skutecznej uprawy ziemi, bo uwarunkowania glebowo-klimatyczne wykluczały pozyskanie nowej poniżej uprawę. W związku z tym całość struktury rodzinnej i systemu zawierania małżeństw, a oraz systemu dzierżawy w przypadkach, podczas gdy nie starczało rodzinnych rąk do pracy, podporządkowano tej kwestii, co spowodowało dalsze rozwarstwienie społeczne.
U tre-ba strukturę rodzinną i zawieranie małżeństw cechowały dwójka podstawowe zasady:
- zakładowa rodzina-trzon
- zasada jednego małżeństwa.
“Rodzina-trzon” (ang. “monomarital stem family”) to taka, w której milusiński żonate albo zamężne jest nierozdzielnie związane ze wspólnym gospodarstwem domowym, będącym miejscem jego urodzenia. W Tybecie z reguły odnosi się to do synów, albowiem tradycyjnie przeważa norma patrylokalności. Zgodnie z zasadą jednego małżeństwa w każdym pokoleniu, jedno i przed chwilą jedno para małżeńska jest dozwolone wśród braci, a dzieci z takiego małżeństwa są pełnoprawnymi członkami jednostki rodzinnej.
Rodzinna zrzeszenie tre-ba oparta na tych dwóch zasadach zapobiega dalszemu dzieleniu ziemi. Stan, w której zaistniałoby w rodzinie ród z dwoma albo więcej spowinowaconymi rodzinami (dubel żony czy też więcej) jest postrzegana jak niestabilna.
Poliandria braterska, dwóch braci i jednej kobiety, miała obszar częściej, aniżeli trzech azali czterech mężczyzn i jednej kobiety, z uwagi na konfliktowość takich związków i postrzeganą dobrodziejstwo zbliżonego wieku braci-współmałżonków. Stosowano różne metody, tak aby pomniejszyć liczbę braci uczestniczących w gospodarstwie domowym, m.in. przez dola jednego na mnicha zachowującego celibat bądź gorąco syna do adopcji do matrylokalnego zamieszkiwania u rodziny bezdzietnej, bądź pozbawionej syna.
W rodzinach tre-ba przeważały małżeństwa poliandryczne, poligynicznych było mniej. Dwupokoleniowa poliandria miała obszar rzadziej. Monogamiczne relacje występowały niezmiernie okazjonalnie z uwagi na nieodzowność zapobiegania podziałowi ziemi, płaskość synów i “zakładowość” jednostki rodzinnej.
Abo
Głowę rodziny i osobę decydującą we wszystkich sprawach w jedno-małżeńskich rodzinach-trzonach nazywa się trong bey abo albo krótko abo. Abo zarządza mieniem gospodarstwa domowego, jest każdorazowo mężczyzną i niezupełnie wiecznie najstarszym z pokolenia u władzy. Niekiedy młodszy towarzysz funkcjonuje w roli abo, jak delfin mężczyzna ze względu na stulecie nie jest w stanie wydołać tym obowiązkom.
We wiosce Dechen, dokąd wychowanek Uniwersytetu Case Western Reserve, tybetański antropolog socjalny - Ben Jiao - prowadził pierwsze danie opracowanie naukowe demograficzne w terenie dotyczące poliandrii braterskiej we współczesnej wiosce rolniczej w Tybecie poniżej władzą chińską, abo nazywano sa yon (dosł. “kontrahent pożywienia”) albo khyim dag (dosł. “właściciel rodziny”). W przypadku braku mężczyzny funkcję tę sporadycznie pełniła świniarz, z reguły wdowa po abo i zwykle wyłącznie do czasu małżeństwa jej dorastającego syna.
Du-jung
Nazwą du-jung określa się podległych chłopów, którzy uprawiali indywidualnie małe pola (du-jung literalnie “zbity dym”, tj. “zbity właściciel zakładu”) podlegające osobie, a nie rodzinie, alias w inny sposób aniżeli w przypadku rodzin tre-ba, dokąd grunt stanowiła majątek zakładu rodzinnego. Reguły spadkowe na rzecz du-jung różniły się w dużej mierze od tych na rzecz tre-ba, skoro człowiek klasy du-jung nie pył gwarancji przekazania swojego majątku synowi. Jego pan stworzenia, dotkliwy właściciel tej ziemi, decydował o sprawach spadkowych. Du-jung, w porównaniu z tre-ba, proszek acz o wiele lżejsze zobowiązania podatkowe (dopiero co w postaci pracy pańszczyźnianej na rzecz swojego pana) i dotyczyły one indywidualnego du-jung, a przenigdy dziedzicznie całej jego rodziny.
Strukturę rodzinną du-jung, inaczej od tre-ba, cechował pozbawienie zakładowych jednostek ziemno-rodzinnych z uwagi na nieposiadanie ziemi. Żeniący się potomek męski często tworzył odrębne domostwo domowe po parcelacji ziemi. W przeciwieństwie do tre-ba, którzy wchodzili w pokrewieństwo matrymonialny na podstawie planowania gospodarczego, motywowani zachowaniem rodzinnej jednostki ziemnej, małżeństwa wśród du-jung miały tak bywa element emocjonalne (”z miłości”) i były niezupełnie nieustannie monogamiczne. Względnie rzadkie przypadki poliandrii wśród du-jung miały obszar właśnie w bogatych rodzinach.
Mi-bo
Mi-bo (literalnie “ludzka wynajem”) nie podlegali przywiązaniu do ziemi, ani dziedzicznym obligacjom rodzinnym na obiekt swoich panów i nie posiadali praw ziemskich. W przeciwieństwie do tre-ba i du-jung mieli swoboda przemieszczania się, nie zważając na więzi ze swoimi panami. Mi-bo pracowali przede wszystkim na obiekt tre-ba, dzierżawiąc od nich swoje grunty i w ramach zapłaty wykonując pracę na przedmiot zakładowych jednostek rodzinnych. Władali swoim mieniem indywidualnie, jednakowo gdy du-jung, bez przekazywania go w spadku.
Poliandria braterska
Poliandria braterska jest tradycyjną formą małżeństwa, faworyzowaną teraz na wsi, przed była często spotykana wśród tre-ba. Małżeństwa poliandryczne każdorazowo aranżowali rodzice, coraz we wczesnym dzieciństwie przyszłych małżonków. O zawieraniu małżeństw wśród tre-ba decydowały życzliwość polepszenia bytu rodziny, w takim razie poglądy małżonków nie były brane poniżej uwagę, dzisiaj ostre sprzeciwy starszych dzieci są przeważnie uwzględniane. Delfin towarzysz sprawował funkcję abo w poliandrycznej rodzinie spowinowaconej, niemniej jednak wszyscy bracia pracowali wspólnie, na równi i posiadali te same uprawnienia seksualne do wspólnej żony, która z kolei musiała tyczyć się ich jednakowo.
Wszystkie dzieci były traktowane na równi, a ich “tatuś” był podlegający nie promować żadnego z dzieci, co więcej wiedząc, które począł. Biologiczne ojcostwo w życiu nie było i dalej nie jest uważane w Tybecie za ważne. Jednakowo, dzieci musiały odnosić się wszystkich swoich wujków kiedy ojców, unikając traktowania pokolenia starszego na zasadzie “tata/mama i wszyscy inni”, chociażby kiedy wiedziały czyimi były potomkami. Laur najstarszego brata ma obszar tylko w formie grzecznościowego zwrotu związanego z przewodniczeniem rodzinie, jakkolwiek nie ma związku z rzeczywistym ojcostwem zwracającego się dziecka.
Rozwód ze okolica jednego z braci nie stanowił problemu. Bracia niezadowoleni z małżeństwa poliandrycznego mogli bez przymusu przeoczyć domostwo.
Poliandria braterska jest dzisiaj najpopularniejszą formą małżeństwa na tybetańskiej wsi, ze względu na korzyści ekonomiczne. W innym uwarunkowaniach społeczno-ekonomicznych, np. na uchodźstwie w zurbanizowanych Indiach bez konieczności unikania podziału ziemi, poliandria zanika na przedmiot monogamii.
Poliginia siostrzana
Poligynia siostrzana to gatunek małżeństwa zbieżny do poliandrii braterskiej, choć spotykany w Tybecie w dużym stopniu rzadziej. Siostrzane małżeństwa poligyniczne stanowią preferowany priorytet w rodzinie, w której na glob spodziewany zaledwie córki. Wg tradycyjnych zasad spadkowych tytuł własności uprawnień do ziemi stanowiło domenę mężczyzn. W wyjątkowych sytuacjach, kiedy brakowało męskich potomków, prawa do ziemi zakładowej (współcześnie rodzinnej) przechodziły na córki. Siostry społem zawierają podobieństwo matrymonialny z panem młodym, ażeby w konsekwencji nie oddać ziemię w stanie niepodzielonym. Jahwe młody wprowadza się do domu sióstr na zasadzie matrylokalności, stając się uprawnionym członkiem ich rodziny. W przypadku zwyczajowej zasady patrylokalności, która dodatkowo przeważa w Tybecie - panny młode wprowadzają się do domu rodziny męża (mężów).
Wielożeństwo dwupokoleniowa
Dwupokoleniowa wielożeństwo opiera się na zasadzie jednego, wspólnego małżeństwa, a jej celem jest uniknięcie podziału ziemi rodzinnej. Istnieją dwaj formy poligamii dwupokoleniowej:
Poliandria dwupokoleniowa być może mieć obszar w rodzinie, w której umarła prototyp, poprzednio potomek męski zdążył się ożenić, o ile wdowiec ożeni się apiać, pod ręką czym tatuś i potomek męski zaangażują się we współmałżeństwo z jedną kobietą, w zastępstwie utworzenia dwóch spowinowaconych rodzin (osobnych małżeństw), co pozwala oszczędzić niepodzieloną jednostkę ziemi. Analogicznie, o poligynii dwupokoleniowej mówi się, jak świniarka nie posiadająca syna owdowieje i zawrze poligyniczny podobieństwo matrymonialny z udziałem córki, co również prowadzi do zachowania niepodzielonej jednostki ziemi.
Źródła
- Jiao, Ben. 2001. Socio-economic and Cultural Factors Underlying the Contemporary Revival of Fraternal Polyandry in Tibet (Czynniki społeczno-gospodarcze i kulturowe cechujące współczesne renesans się poliandrii braterskiej w Tybecie). PhD dissertation (angaż doktorska), Department of Anthropology, Case Western Reserve University, Cleveland, USA. Hiperłącze prawdziwy 2008-02-17. (en)
- Levine, Nancy E. 1988. The Dynamics of Polyandry: Kinship, Domesticity and Population on the Tibetan Border, Chicago, USA: oficyna University of Chicago Press. 309 stron. ISBN 0-226475697.
- Polyandry in Tibet – przekonywanie z wniesieniem poprawek merytorycznych wersji z angielskiej Wikipedii. (wariant z 2008-02-07)
- Goldstein, Melvyn C. 1971. “Stratification, Polyandry, and Family Structure in Central Tibet”, Southwestern Journal of Anthropology, 27(1): 64-74. Odsyłacz prawdziwy 2008-02-17. (en)
- Goldstein, Melvyn C. 1987. “When Brothers Share a Wife”, Natural History, 96(3):109-112. Hiperłącze naukowy 2008-02-18. (en)
- Childs, Geoff. 2003. “Polyandry and population growth in a Historical Tibetan Society”, History of the Family, 8:423–444. Hiperłącze prawdziwy 2008-02-07. (en)
- Goldstein, Melvyn C. 1976. “Fraternal Polyandry and Fertility”, Human Ecology, 4(2): 223–233. Odsyłacz prawdziwy 2008-02-07. (en)
- Levine, Nancy E., & Silk, Joan. 1997. “Why Polyandry Fails: Sources of Instability in Polyandrous Marriages”, Current Anthropology, 38(3): 375–398. (czerwiec 1997). Odnośnik prawdziwy 2008-02-18. (en)
- Crook, John H. & Crook, Stamati. 1994. “Explaining Tibetan polyandry: Socio-cultural, Demographic, and Biological Perspectives”. Podział mieszczący się w: Crook, John H. & Osmaston, Henry A. (Redaktorzy), Himayalan Buddhist Villages: Environment, Resources, Society and Religious Life in Zangskar, Ladakh (str. 735–786), Bristol, Wielka Brytania: University of Bristol, oficyna Bristol Classical Press. 866 stron. ISBN 0-86292-386-7.
Przypisy
- ↑ Jiao, Ben. 2001. Socio-economic and Cultural Factors Underlying the Contemporary Revival of Fraternal Polyandry in Tibet (Czynniki społeczno-gospodarcze i kulturowe cechujące współczesne renesans się poliandrii braterskiej w Tybecie), PhD dissertation (zatrudnienie doktorska), Department of Anthropology, Case Western Reserve University, Cleveland, USA, str. 198. Hiperłącze naukowy 2008-02-17. (en)
- ↑ 2,0 2,1 Jiao, Ben. 2001. str 4-5.
- ↑ Jiao, Ben. 2001. str. 5. (ang.: “Similarly, a form of polyandry called polygynandry in which two or more brothers marry two wifes is occasionally practiced.”)
- ↑ Jiao, Ben. 2001. str. xi.
- ↑ Levine, Nancy E. 1988. The Dynamics of Polyandry: Kinship, Domesticity and Population on the Tibetan Border, Chicago, USA: oficyna University of Chicago Press. 309 stron. ISBN 0-226475697. str. 171.
- ↑ Jiao, Ben. 2001. str. 162.
- ↑ Jiao, Ben. 2001. str. xii.
- ↑ Jiao, Ben. 2001. str 53-54.
- ↑ Jiao, Ben. 2001. str 94.
- ↑ 10,0 10,1 10,2 Goldstein, Melvyn C. 1971. “Stratification, Polyandry, and Family Structure in Central Tibet”, Southwestern Journal of Anthropology, 27(1): 64-74, str. 66. Hiperłącze prawdziwy 2008-02-17. (en)
- ↑ Goldstein, Melvyn C. 1971. str. 68.
- ↑ 12,0 12,1 Goldstein, Melvyn C. 1987. “When Brothers Share a Wife”, Natural History, 96(3):109-112, str. 110. Odsyłacz prawdziwy 2008-02-18. (en)
- ↑ 13,0 13,1 Goldstein, Melvyn C. 1971. str. 67.
- ↑ Goldstein, Melvyn C. 1971. str. 69.
- ↑ 15,0 15,1 Goldstein, Melvyn C. 1971. str. 70-71.
- ↑ Polyandry in Tibet – perswazja z wniesieniem poprawek merytorycznych wersji z angielskiej Wikipedii. (kategoria z 2008-02-07)
- ↑ Jiao, Ben. 2001. str 95.
- ↑ Goldstein, Melvyn C. 1971. str. 72.
- ↑ Jiao, Ben. 2001. str. 25.
- ↑ 20,0 20,1 Goldstein, Melvyn C. 1987. str. 109.
- ↑ Levine, Nancy E., & Silk, Joan. 1997. “Why Polyandry Fails: Sources of Instability in Polyandrous Marriages”, Current Anthropology, 38(3): 375–398, str. 386. (czerwiec 1997). Odnośnik prawdziwy 2008-02-18. (en)
- ↑ Goldstein, Melvyn C. 1971. str. 73.
Linki zewnętrzne
- Papers on Tibetan Marriage and Polyandry (Prace naukowe na materia małżeństw i poliandrii w Tybecie), The Center for Research on Tibet, Department of Anthropology, Case Western Reserve University, Cleveland, USA (en)
Kategorie: Dobre artykuły • Mąż i żona • Tybet